Nghiên cứu tự sự là gì?

By Lệ Dương Thị Mỹ

Đây là bài mở đầu của module nền tảng lý thuyết, và cũng là bước đặt nền cho toàn bộ dự án cuối khóa của bạn: trước khi thiết kế câu hỏi, chọn người kể hay phân tích dữ liệu, bạn cần biết chính xác mình đang làm loại nghiên cứu nào và nó khác gì những cách làm định tính lân cận. Bài này giúp bạn có một định nghĩa làm việc đủ chắc để bảo vệ lựa chọn phương pháp của mình.

Sau bài học, bạn có thể:

• Phát biểu được định nghĩa làm việc của nghiên cứu tự sự bằng ngôn ngữ của chính mình.
• Nhận diện ba dấu hiệu tối thiểu khiến một đoạn kể trở thành tự sự.
• Phân biệt nghiên cứu tự sự với dân tộc học, nghiên cứu tình huống, lý thuyết nền tảng, hiện tượng học và phân tích diễn ngôn.
• Giải thích vai trò của câu chuyện trong việc tạo ra ý nghĩa xã hội và trong việc tạo ra dữ liệu nghiên cứu.
• Đánh giá được một câu hỏi nghiên cứu có phù hợp với cách tiếp cận tự sự hay không.

Câu chuyện như một hình thức tri thức xã hội

Con người không chỉ sống, họ kể lại đời mình. Jerome Bruner (1986) phân biệt hai phương thức nhận thức: phương thức logic - khoa học (khái quát hóa, kiểm chứng, tìm quy luật) và phương thức tự sự (dựng chuỗi sự việc có nhân quả, có nhân vật, có bài học). Cả hai đều là cách hiểu thế giới, nhưng chúng trả lời những câu hỏi khác nhau. Khi một người nói "tôi bỏ việc vì..." thì họ không chỉ báo cáo sự kiện, họ đang xếp sự kiện thành một lập luận về bản thân.

Vì thế, với nghiên cứu xã hội, câu chuyện là dữ liệu theo hai nghĩa. Thứ nhất, câu chuyện là cách người tham gia hiểu và trình bày kinh nghiệm của mình. Thứ hai, câu chuyện là cách họ đàm phán bản sắc trước người nghe, kể cả người nghiên cứu. Điều bạn thu được trong một buổi phỏng vấn không phải "sự thật trần trụi" mà là một phiên bản có chủ đích của sự thật đó.

Một tự sự, ở mức tối thiểu, cần ba yếu tố: trình tự sự việc, nhân vật cùng hành động của họ, và _____ (ý nghĩa mà người kể gán cho những gì đã xảy ra). Thiếu yếu tố thứ ba, bạn chỉ còn một biên niên sử.

Note: Trong tiếng Việt, "narrative" thường được dịch là "tự sự" hoặc "trần thuật", đôi khi là "tường thuật". Cả ba đều dùng được, nhưng hãy chọn một thuật ngữ và giữ nhất quán trong toàn bộ dự án của bạn.

Bài tập nhỏ (gắn với dự án cuối khóa). Viết 5 đến 7 câu kể về một lần bạn thay đổi quan điểm trong lĩnh vực mình quan tâm. Sau đó gạch chân sự việc mở đầu, điểm ngoặt, và câu thể hiện bài học bạn rút ra. Gợi ý: nếu bạn không tìm được điểm ngoặt hay câu đánh giá nào, đoạn văn đó đang ở dạng biên niên sử, và đây chính là chỗ bạn sẽ phải khai thác thêm khi phỏng vấn người khác.

Nghiên cứu tự sự: một định nghĩa làm việc

Nghiên cứu tự sự là một cách tiếp cận định tính, trong đó nhà nghiên cứu thu thập và phân tích _____ (phỏng vấn kể chuyện, tự truyện, nhật ký, thư từ, bài đăng, tài liệu cá nhân) nhằm hiểu cách con người tạo nghĩa cho kinh nghiệm của mình trong bối cảnh xã hội và thời gian cụ thể (Riessman, 2008; Clandinin và Connelly, 2000).

Bốn dấu hiệu nhận diện:

1. Dữ liệu có dạng tự sự. Bạn không chỉ ghi nhận ý kiến rời rạc mà ghi nhận chuỗi kể có mạch, có nhân vật, có điểm ngoặt.
2. Thời gian được coi trọng. Bạn quan tâm đến thứ tự, đến cái gì xảy ra trước và cái gì đổi hướng sau đó, chứ không chỉ đến nội dung khái quát.
3. Bối cảnh có ba chiều. Theo Clandinin và Connelly, mọi câu chuyện diễn ra đồng thời trong thời gian, trong không gian, và trong _____.
4. Dữ liệu được đồng kiến tạo. Câu chuyện hình thành trong tương tác giữa người kể và người nghe; nó không nằm sẵn trong đầu người tham gia để bạn "lấy ra".

Điểm thứ tư là điểm dễ bị bỏ qua nhất với người mới. Nếu bạn hỏi "anh kể cho tôi nghe về..." thì câu trả lời đã mang dấu vết của câu hỏi, của không khí buổi nói chuyện, của việc người kể nghĩ bạn là ai. Đó không phải là nhiễu cần loại bỏ; đó là một phần dữ liệu.

Bài tập nhỏ. Viết một câu hỏi nghiên cứu tự sự cho dự án của bạn, bắt đầu bằng "như thế nào" hoặc "ra sao". Gợi ý: câu hỏi tốt thường nêu rõ quá trình, bối cảnh và ý nghĩa, ví dụ "Những giáo viên mới vào nghề ở vùng khó khăn kể lại quá trình họ quyết định ở lại trường như thế nào?". Tránh dạng "bao nhiêu" hay "có mối liên hệ nào không", vì đó là câu hỏi của phương pháp khác.

Ranh giới với các cách tiếp cận định tính lân cận

Ranh giới này không tuyệt đối. Một nghiên cứu tự sự vẫn có thể dùng kỹ thuật phân tích chủ đề, và một nghiên cứu hiện tượng học vẫn có thể dựa vào lời kể. Điều tạo nên khác biệt là đơn vị phân tích và sản phẩm cuối cùng: nghiên cứu tự sự giữ lại tính tuần tự và giọng kể của người tham gia, thay vì chỉ trích ra các chủ đề rồi rời bỏ câu chuyện gốc. Vì vậy hãy chọn tự sự khi câu hỏi của bạn thực sự cần đến quá trình, bước ngoặt và ý nghĩa chủ quan, chứ không phải vì nó "nghe có vẻ sâu sắc".

Bài tập nhỏ. Trong ba câu hỏi sau, câu nào phù hợp với nghiên cứu tự sự? (a) Tỉ lệ sinh viên năm nhất bỏ học là bao nhiêu? (b) Sinh viên năm nhất kể lại quá trình họ đi đến quyết định rời trường như thế nào? (c) Những yếu tố nào dự báo việc bỏ học? Gợi ý: chỉ (b) là câu hỏi tự sự, vì (a) và (c) đòi hỏi đo lường và mô hình hóa. Bài học tiếp theo trong module sẽ giải thích vì sao câu hỏi (b) lại gắn chặt với một quan niệm kiến tạo về tri thức.

Những cái bẫy quen thuộc khi mới bắt đầu

• Nhầm tự sự với kể lể. Phỏng vấn hai giờ nhưng chỉ ra được một chuỗi sự việc mơ hồ thì chưa có dữ liệu tự sự. Hãy chuẩn bị câu hỏi mở có tính mốc thời gian: "Rồi chuyện gì xảy ra tiếp theo?", "Lúc đó anh nghĩ gì?".
• Coi câu chuyện là bản ghi sự thật. Ký ức bị chọn lọc, sắp xếp lại và kể theo mục đích hiện tại. Bạn đang nghiên cứu cách người ta tạo nghĩa, không phải điều tra sự kiện.
• Bỏ qua bối cảnh. Một câu chuyện không có thời gian, không gian và quan hệ xã hội thì rất khó diễn giải đúng. Hãy ghi chú cả bối cảnh buổi phỏng vấn, không chỉ lời nói.
• Thu thập quá rộng. Với người mới, một đến ba người kể được phỏng vấn sâu, nhiều lần, thường cho dữ liệu phong phú hơn hai mươi buổi phỏng vấn hời hợt. Độ sâu là tiêu chí, không phải số lượng.
• Quy tắc thực hành: trước khi thu thập dữ liệu, luôn viết được một câu trả lời dự kiến cho câu hỏi "vì sao câu hỏi này cần đến tự sự?". Nếu câu trả lời là "vì câu chuyện hay", bạn chưa sẵn sàng.

Điều cần mang theo sang bài sau

Bạn vừa có một định nghĩa làm việc, bốn dấu hiệu nhận diện và một bảng phân biệt đủ dùng để bảo vệ lựa chọn phương pháp. Ba điều đáng nhớ: tự sự cần trình tự, nhân vật và sự đánh giá; dữ liệu tự sự luôn được đồng kiến tạo; và câu hỏi tự sự hỏi "như thế nào", không hỏi "bao nhiêu". Bài tiếp theo, "Lý thuyết tự sự và chủ nghĩa kiến tạo", sẽ giải thích nền tảng triết học đằng sau những đặc điểm này, để bạn hiểu vì sao cách tiếp cận tự sự lại đứng vững về mặt lý thuyết chứ không chỉ tiện dụng.

Front: Nghiên cứu tự sự là gì? Back: Cách tiếp cận định tính thu thập và phân tích câu chuyện để hiểu cách con người tạo nghĩa cho kinh nghiệm của mình.

Front: Ba yếu tố tối thiểu của một tự sự? Back: Trình tự sự việc, nhân vật với hành động, và sự đánh giá mang lại ý nghĩa.

Front: Ba chiều bối cảnh theo Clandinin và Connelly? Back: Thời gian, không gian và quan hệ xã hội.

Front: Vì sao nói dữ liệu tự sự được đồng kiến tạo? Back: Câu chuyện hình thành trong tương tác giữa người kể và người nghe, không tồn tại sẵn để lấy ra.

Front: Đơn vị phân tích trọng tâm của nghiên cứu tự sự? Back: Câu chuyện của cá nhân cùng cách nó được kể trong một bối cảnh cụ thể.

Front: Câu hỏi tự sự điển hình thường bắt đầu bằng từ nào? Back: 'Như thế nào', vì trọng tâm là quá trình tạo nghĩa chứ không phải đo lường phân bố.

Front: Nghiên cứu tự sự khác dân tộc chí (ethnography) ở đâu? Back: Dân tộc chí nhấn mạnh quan sát văn hóa dài hạn; tự sự nhấn mạnh câu chuyện được kể và cấu trúc của nó.

Front: Nghiên cứu tự sự khác hiện tượng học (phenomenology) ở đâu? Back: Hiện tượng học tìm bản chất chung của trải nghiệm; tự sự giữ lại tính riêng và mạch kể của từng câu chuyện.

Front: Nghiên cứu tự sự khác lý thuyết nền tảng (grounded theory) ở đâu? Back: Lý thuyết nền tảng hướng tới mô hình khái niệm; tự sự hướng tới ý nghĩa và cấu trúc của chính câu chuyện.

Front: Cái bẫy thường gặp khi chọn phương pháp tự sự? Back: Chọn vì dữ liệu phỏng vấn 'nghe hay', trong khi câu hỏi nghiên cứu không thực sự cần đến cấu trúc tự sự.

Front: Vì sao nghiên cứu tự sự không nhắm tới khái quát hóa thống kê? Back: Mục tiêu là chuyển giao hiểu biết theo bối cảnh (transferability), không phải suy rộng ra một quần thể.

Front: Câu chuyện trong nghiên cứu tự sự là dữ liệu hay là kết quả phân tích? Back: Là cả hai: lời kể thô của người tham gia, và bản tái cấu trúc do nhà nghiên cứu viết nên.

Nghiên cứu tự sự thu thập và phân tích _____ để hiểu cách con người tạo nghĩa cho kinh nghiệm của mình. Ba yếu tố tối thiểu của một tự sự là trình tự sự việc, nhân vật với hành động, và _____ mang lại ý nghĩa. Ba chiều bối cảnh theo Clandinin và Connelly gồm thời gian, không gian và . Dữ liệu tự sự luôn được _____ trong tương tác giữa người kể và người nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu tự sự điển hình bắt đầu bằng "", không phải "bao nhiêu".