Truyền thống diễn giải trong nghiên cứu tự sự

By Lệ Dương Thị Mỹ

Bài trước chúng ta đã chốt hai điểm: tự sự là cách con người tổ chức kinh nghiệm thành chuỗi có ý nghĩa, và chủ nghĩa kiến tạo nói rằng tri thức về đời sống xã hội được tạo ra trong tương tác, chứ không phản chiếu một hiện thực có sẵn. Bài này đặt hai điểm đó vào khung rộng hơn: các truyền thống diễn giải. Đây là chỗ bạn phải chọn chỗ đứng cho đề tài capstone của mình, vì lựa chọn truyền thống chi phối câu hỏi, cách phỏng vấn, và cách bạn viết phần thảo luận.

Sau bài này, bạn có thể:

Phân biệt bốn truyền thống diễn giải thường gặp trong nghiên cứu tự sự
Nhận ra mỗi truyền thống sinh ra loại câu hỏi nào và trả về loại hiểu biết nào
Đọc được "chữ ký" của một truyền thống trong một bài báo thực nghiệm
Viết được một đoạn lý giải ngắn về hướng tiếp cận bạn chọn

Diễn giải là một lập trường nhận thức luận, không phải một kỹ thuật

Người mới thường nghĩ "diễn giải" là bước cuối, khi ta bình luận về dữ liệu. Không đúng. Diễn giải là lập trường về bản chất của tri thức: con người hành động dựa trên ý nghĩa họ gán cho tình huống, nên muốn hiểu hành động xã hội thì phải hiểu ý nghĩa đó từ bên trong. Weber và Dilthey gọi đó là Verstehen, sự thấu hiểu, khác với Erklären, sự giải thích nhân quả.

Hệ quả là không có điểm nhìn trung lập hoàn toàn. Nhà nghiên cứu mang theo khái niệm, kinh nghiệm và định kiến của mình vào dữ liệu. Giddens gọi tình huống này là thông diễn kép: người tham gia đã diễn giải đời mình một lần, nhà nghiên cứu diễn giải lại lần thứ hai trên bản diễn giải đó. Vì vậy trong nghiên cứu tự sự, reflexivity không phải phần trang trí, mà là điều kiện để lập luận đứng vững.

Bốn truyền thống và loại câu hỏi chúng sinh ra

Truyền thống	Câu hỏi trung tâm	Khái niệm then chốt	Cạm bẫy thường gặp
Thông diễn học	Ý nghĩa của lời kể hiện ra sao khi đặt trong toàn bộ tiểu sử?	vòng tròn thông diễn, tiền hiểu biết, chân trời ý nghĩa	Cắt một đoạn khỏi mạch truyện rồi suy ra ý nghĩa
Hiện tượng học	Kinh nghiệm sống hiện ra như thế nào?	lived experience, bracketing, bản chất hiện tượng	Dán nhãn hiện tượng học nhưng không thực hiện bracketing
Kiến tạo xã hội	Ý nghĩa được tạo ra trong tương tác và bối cảnh nào?	diễn ngôn, vị thế, tương tác	Bỏ qua bối cảnh văn hóa, lịch sử của người kể
Phê phán	Quyền lực nào định hình câu chuyện, ai bị im lặng?	quyền lực, tiếng nói, giải phóng	Biến người kể thành nạn nhân không có tiếng nói

Hai điểm cần nhớ. Thứ nhất, vòng tròn thông diễn không phải vòng luẩn quẩn: bạn đọc một đoạn, đặt nó cạnh toàn bộ câu chuyện, sửa lại cách hiểu đoạn đó, rồi lặp lại cho tới khi cách đọc ổn định. Thứ hai, Bakhtin bổ sung một trục cắt ngang cả bốn truyền thống: tính đối thoại và giọng nói. Một lời kể luôn chứa nhiều giọng, trong đó có giọng của người khác đã được tiếp thu. Trục này sẽ được khai triển ở bài phân tích đối thoại.

flowchart TD
    Q["❓ Câu hỏi capstone"] --> C{"Bạn muốn hiểu điều gì?"}
    C -->|"Ý nghĩa trong toàn bộ tiểu sử"| H["📖 Thông diễn học"]
    C -->|"Kinh nghiệm sống"| P["🌱 Hiện tượng học"]
    C -->|"Tương tác và bối cảnh"| S["🤝 Kiến tạo xã hội"]
    C -->|"Quyền lực và tiếng nói"| K["⚖️ Phê phán"]

Bài tập 1. Gán truyền thống cho bốn câu hỏi sau: (a) "Trong lời kể của nữ kỹ sư phần mềm, trải nghiệm nào bị im lặng, và bởi cấu trúc nào?"; (b) "Người lao động di cư kể câu chuyện thành công của mình bằng những chất liệu văn hóa nào?"; (c) "Kinh nghiệm chăm sóc cha mẹ mất trí nhớ hiện ra thế nào trong lời kể của người con?"; (d) "Đoạn hồi tưởng về mùa dịch được hiểu ra sao khi đặt cạnh toàn bộ tiểu sử của người kể?"

Gợi ý trả lời

(a) phê phán; (b) kiến tạo xã hội; (c) hiện tượng học; (d) thông diễn học.

Lưu ý: từ khóa quyết định là loại hiểu biết câu hỏi nhắm tới, không phải chủ đề. "Mùa dịch" không tự động là phê phán; cái quyết định là bạn hỏi về quyền lực hay về mạch ý nghĩa.

Ánh xạ câu hỏi capstone sang một truyền thống

Hãy làm theo ba bước, viết ra giấy chứ không nghĩ trong đầu.

Viết câu hỏi nghiên cứu ở dạng bạn muốn hiểu điều gì, không phải bạn sẽ thu thập gì.
Hỏi ngược: câu trả lời lý tưởng sẽ là một mô tả kinh nghiệm, một mạch ý nghĩa, một phân tích bối cảnh, hay một phê phán quyền lực?
Kiểm tra tính khả thi: truyền thống đó có trả lời được câu hỏi "vậy tôi sẽ làm gì với dữ liệu này?" không.

Bài tập 2 (gắn với capstone). Viết một câu hỏi nghiên cứu tự sự của bạn, chọn một truyền thống, rồi viết đúng ba câu: lý do chọn, một khái niệm bạn sẽ dùng, và một rủi ro bạn phải canh chừng.

Gợi ý trả lời

Ví dụ: "Người trở về quê sau nhiều năm làm việc xa kể lại hành trình trở về của mình như thế nào?" Thuộc thông diễn học. Lý do: tôi cần hiểu ý nghĩa của từng chặng khi đặt trong toàn bộ tiểu sử. Khái niệm: vòng tròn thông diễn. Rủi ro: tôi có thể cắt rời đoạn nói về thất bại mà bỏ qua việc nó chuẩn bị cho đoạn kết.

Một câu trả lời tốt phải nêu được rủi ro. Nếu không nêu được rủi ro, bạn chưa thực sự chọn truyền thống, bạn chỉ đang dán nhãn.

Kiểm tra nhanh bằng điền khuyết

_____ là lập trường cho rằng ý nghĩa không nằm sẵn trong dữ liệu mà được tạo ra trong tương tác giữa nhà nghiên cứu và người kể chuyện.
Khái niệm _____ nói rằng ta chỉ hiểu được bộ phận khi đặt nó trong toàn thể, và ngược lại.
Thao tác _____ (bracketing) là cách nhà hiện tượng học tạm gác những giả định sẵn có về hiện tượng.
Truyền thống _____ hỏi ai được kể, ai bị im lặng, và cấu trúc quyền lực nào đang định hình câu chuyện.
Thuật ngữ _____ nhắc rằng nhà nghiên cứu diễn giải cách người tham gia đã diễn giải thế giới của chính họ.

Ba lỗi thường gặp khi chọn truyền thống

Chọn vì oai, không vì câu hỏi. Gọi nghiên cứu là "hiện tượng học" nghe trang trọng hơn, nhưng nếu bạn không thực hiện bracketing và không mô tả bản chất hiện tượng thì người phản biện sẽ thấy ngay.
Trộn cả bốn truyền thống trong một nghiên cứu nhỏ. Với capstone, một truyền thống chủ đạo cộng tối đa một trục bổ trợ là đủ. Trộn quá nhiều thì tiêu chí đánh giá chất lượng cũng mơ hồ theo.
Quên rằng truyền thống là cam kết thao tác. Mỗi lựa chọn phải kéo theo một việc làm cụ thể: bracketing với hiện tượng học, đọc toàn bộ tiểu sử với thông diễn học, phân tích bối cảnh với kiến tạo xã hội, hỏi về quyền lực với phê phán.

Mẹo của tôi: viết memo một trang về lựa chọn truyền thống ngay trong tuần đầu, rồi mỗi lần đọc dữ liệu, mở lại memo đó và hỏi "thao tác của mình có đang khớp với cam kết này không?".

Mang gì sang bài checkpoint

Diễn giải là lập trường nhận thức luận; thông diễn kép là lý do reflexivity trở thành bắt buộc.
Bốn truyền thống chính: thông diễn học, hiện tượng học, kiến tạo xã hội, phê phán; tính đối thoại của Bakhtin cắt ngang cả bốn.
Lựa chọn truyền thống phải khớp với loại hiểu biết bạn muốn, và phải kéo theo một thao tác cụ thể.

Bài tiếp theo là checkpoint của module: chúng ta sẽ ôn lại ba bài vừa học và kiểm tra xem bạn đã sẵn sàng bước vào module thiết kế nghiên cứu hay chưa.

Front: Diễn giải luận khác thực chứng luận ở điểm cốt lõi nào? Back: Thực chứng tìm quy luật nhân quả khách quan; diễn giải tìm ý nghĩa mà con người gán cho hành động của mình.

Front: Verstehen (Weber, Dilthey) nghĩa là gì? Back: Sự thấu hiểu từ bên trong ý nghĩa chủ quan của hành động xã hội.

Front: Thông diễn kép (double hermeneutic) là gì? Back: Nhà nghiên cứu diễn giải lần thứ hai trên cách người tham gia đã diễn giải thế giới của họ.

Front: Vòng tròn thông diễn là gì? Back: Nguyên tắc hiểu bộ phận qua toàn thể và ngược lại, lặp lại cho đến khi cách hiểu trở nên nhất quán.

Front: Hiện tượng học nhấn mạnh điều gì khi nghiên cứu một câu chuyện đời người? Back: Trải nghiệm sống đúng như người trong cuộc cảm nhận, trước khi áp bất kỳ khung lý thuyết nào lên nó.

Front: Bracketing (tạm gác) trong truyền thống hiện tượng học là gì? Back: Chủ động ghi nhận và tạm gác giả định có sẵn của nhà nghiên cứu để trải nghiệm của người tham gia hiện ra rõ hơn.

Front: Kiến tạo xã hội luận xem tự sự là gì? Back: Sản phẩm được cùng kiến tạo trong tương tác và bối cảnh văn hóa, không phải bản ghi trung thực của ký ức.

Front: Tự sự lớn (grand narrative) khác tự sự nhỏ (small story) ở đâu? Back: Tự sự lớn là câu chuyện văn hóa, chuẩn mực chung; tự sự nhỏ là những mẩu kể đời thường nảy sinh trong tương tác.

Front: Truyền thống phê phán đặt câu hỏi gì trước một câu chuyện? Back: Câu chuyện đó phục vụ ai, che khuất quan hệ quyền lực nào, và tiếng nói nào bị im lặng.

Front: Tính đối thoại (Bakhtin) nghĩa là gì trong tự sự? Back: Mỗi lời nói mang nhiều giọng và luôn hướng về một người nghe, không bao giờ trung tính.

Front: Chọn truyền thống hiện tượng học thì kéo theo thao tác cụ thể nào? Back: Bracketing giả định và mô tả trải nghiệm sống bằng chính ngôn từ của người kể.

Front: Tiêu chí để chọn một truyền thống diễn giải cho đề tài của bạn? Back: Phải khớp với loại hiểu biết mà câu hỏi nghiên cứu nhắm tới và với thao tác phân tích bạn thực sự làm được.

Bốn truyền thống qua các câu điền khuyết

Weber và Dilthey gọi sự thấu hiểu ý nghĩa chủ quan của hành động xã hội là _____.
Vì nhà nghiên cứu diễn giải trên cái diễn giải có sẵn của người tham gia, Giddens gọi đó là _____.
Nguyên tắc hiểu bộ phận qua toàn thể và ngược lại được gọi là _____.
Trong truyền thống hiện tượng học, nhà nghiên cứu _____ của mình để trải nghiệm sống hiện ra.
Truyền thống _____ hỏi câu chuyện phục vụ ai và che khuất quyền lực nào.
Bakhtin dùng khái niệm _____ để nói rằng mỗi lời nói mang nhiều giọng.

SELF_FLAGS: []

Ba lỗi thường gặp khi chọn truyền thống diễn giải

Tôi thấy rất nhiều bản đề cương của nghiên cứu viên mới mắc đúng ba lỗi sau. Bạn rà lại bản nháp của mình trước khi sang phần checkpoint.

Chọn truyền thống vì nghe "cao siêu" chứ không vì câu hỏi nghiên cứu. Phê phán luận nghe rất mạnh, nhưng nếu câu hỏi của bạn chỉ hỏi "người ta trải nghiệm biến cố ấy thế nào", thì hiện tượng học mới là lựa chọn trung thực.
Trộn nhiều truyền thống trong một nghiên cứu nhỏ. Với một đề tài cấp luận văn hay capstone, hãy chọn một trục chính, ghi rõ vì sao, và chỉ mượn thêm khái niệm của truyền thống khác khi thật cần. Trộn mà không giải thích là dấu hiệu chưa hiểu truyền thống nào cả.
Bỏ qua phần tự phản tư về vị trí người nghiên cứu. Mỗi truyền thống đòi một kiểu phản tư khác nhau: hiện tượng học đòi bracketing, tự sự học đòi ý thức về việc bạn đồng kiến tạo câu chuyện, phê phán đòi bạn nói rõ mình đứng ở đâu trong quan hệ quyền lực của đề tài.

Một quy tắc ngón tay cái để tự kiểm tra: đọc lại câu hỏi nghiên cứu, rồi hỏi "câu trả lời tôi muốn có là loại hiểu biết gì?". Nếu câu trả lời là "ý nghĩa của trải nghiệm", đi về hiện tượng học. Nếu là "câu chuyện được kể bằng cấu trúc và ngôn từ nào", đi về tự sự học diễn giải. Nếu là "câu chuyện này phục vụ ai và che khuất gì", đi về phê phán. Nếu là "câu chuyện được cùng tạo ra thế nào trong tương tác", đi về xã hội học diễn giải và tính đối thoại.

Với đề tài capstone của bạn, hãy viết một đoạn khoảng 150 từ nêu rõ: truyền thống bạn chọn, hai lý do gắn với câu hỏi nghiên cứu, và một hệ quả thao tác cụ thể (ví dụ: "vì chọn hiện tượng học, tôi sẽ bracketing giả định về việc nghỉ hưu là mất mát, và mở đầu phỏng vấn bằng câu hỏi mô tả trải nghiệm"). Đoạn này sẽ là xương sống cho phần phương pháp ở Module 2.

Warning: Đừng chọn truyền thống phê phán chỉ để chứng minh đề tài của bạn "có ý nghĩa xã hội". Nếu dữ liệu của bạn là ba cuộc phỏng vấn tự sự đời thường, bạn sẽ không đủ chất liệu để nói về cấu trúc quyền lực, và người phản biện sẽ hỏi ngay điều đó.

Điều cần mang theo vào phần ôn tập

Bốn truyền thống không phải bốn nhãn dán, mà là bốn cách trả lời câu hỏi "hiểu biết về con người được tạo ra như thế nào". Tóm lại:

Diễn giải là nền chung: ý nghĩa chủ quan, Verstehen, thông diễn kép và vòng tròn thông diễn.
Hiện tượng học hỏi về bản chất của trải nghiệm sống và đòi bracketing.
Tự sự học diễn giải hỏi câu chuyện được kể bằng cấu trúc, ngôn từ và giọng điệu nào.
Phê phán hỏi câu chuyện phục vụ ai và tiếng nói nào bị im lặng.
Lựa chọn truyền thống là một quyết định nhận thức luận, phải khớp với câu hỏi và với thao tác phân tích bạn thực sự làm được.

Bài tiếp theo là checkpoint của Module 1. Ở đó bạn sẽ không học khái niệm mới, mà phải ghép ba bài đầu lại thành một lập trường lý thuyết của riêng mình, để bước vào Module 2 với câu hỏi nghiên cứu, mẫu và kế hoạch phỏng vấn đã sẵn sàng.