# ❓ Thiết kế nghiên cứu tự sự: câu hỏi, mẫu và phỏng vấn

By Lệ Dương Thị Mỹ

### Từ lý thuyết sang một bản thiết kế cụ thể

Ở Module 1, chúng ta đã thống nhất rằng nghiên cứu tự sự không đi tìm "sự thật khách quan" đằng sau câu chuyện, mà tìm hiểu cách người kể tạo nghĩa cho trải nghiệm của mình, trong một bối cảnh văn hóa và quan hệ cụ thể. Bài này bắt đầu biến lập trường đó thành quyết định kỹ thuật: hỏi câu gì, chọn ai, và dẫn dắt buổi phỏng vấn ra sao.

Nhiệm vụ của bạn trong bài này là hoàn thành **ba hạng mục đầu tiên của capstone**: câu hỏi nghiên cứu tự sự, tiêu chí chọn mẫu, và kịch bản phỏng vấn cho một buổi 45 đến 90 phút. Ba hạng mục này khóa chặt phần còn lại của dự án, nên chúng ta làm chậm và chắc.

### Hạng mục 1: Câu hỏi nghiên cứu tự sự

Một câu hỏi tự sự tốt hỏi về **quá trình tạo nghĩa và diễn biến của trải nghiệm**, không hỏi về phân bố hay tương quan. Cấu trúc gọn nhất: một câu hỏi trung tâm, kèm một đến hai câu hỏi phụ.

Ba kiểu câu hỏi thường dùng:

- **Trải nghiệm**: trải nghiệm X được sống và được kể như thế nào?
- **Diễn biến**: câu chuyện về X thay đổi ra sao từ lúc bắt đầu đến hiện tại?
- **Bối cảnh và so sánh**: cùng một hiện tượng, các cách kể khác nhau xuất hiện trong những bối cảnh nào?

| Câu hỏi chưa phù hợp | Vấn đề | Câu hỏi tự sự gợi ý |
| --- | --- | --- |
| Sinh viên có bị căng thẳng khi làm khóa luận không? | Câu hỏi đóng, chỉ cần có hoặc không | Câu chuyện về năm làm khóa luận của bạn đã diễn ra như thế nào? |
| Tại sao người lao động hồi hương bỏ thành phố? | "Tại sao" dễ kéo người kể sang biện luận | Người lao động kể lại quyết định hồi hương của mình ra sao theo thời gian? |
| Có bao nhiêu giáo viên dùng phương pháp mới? | Câu hỏi khảo sát, không phải tự sự | Giáo viên kể thế nào về lần đầu tiên họ thay đổi cách dạy? |

> **Tip:** 
> Nếu câu hỏi của bạn có thể trả lời bằng "có", "không" hoặc một con số, nó chưa phải câu hỏi tự sự. Hãy thêm "như thế nào" hoặc "câu chuyện về ...".

**Bài tập nhanh 1.** Lấy chủ đề capstone của bạn, viết lại một câu hỏi dạng khảo sát thành câu hỏi tự sự, rồi chỉ ra từ ngữ nào khiến nó thành câu hỏi tự sự.

**Gợi ý trả lời**

Ví dụ: "Sinh viên có hài lòng với chương trình không?" thành "Sinh viên năm nhất kể lại hành trình thích nghi với chương trình học như thế nào trong học kỳ đầu?" Từ ngữ quyết định là "kể lại", "như thế nào", và khung thời gian "trong học kỳ đầu". Câu trả lời đúng phải chỉ ra được ba yếu tố: hành động kể, dạng câu hỏi mở, và một phạm vi trải nghiệm có giới hạn.

### Hạng mục 2: Chọn người kể

Nghiên cứu tự sự không cần mẫu đại diện thống kê, mà cần **người kể được nhiều và sâu**. Kiểu chọn phù hợp là chọn mẫu có mục đích theo tiêu chí (purposive, criterion sampling), đôi khi thêm biến thiên tối đa để thấy nhiều cách kể khác nhau.

Cỡ mẫu thực tế cho capstone: **1 đến 3 người** nếu bạn theo hướng phỏng vấn tiểu sử, **3 đến 5 người** nếu bạn phỏng vấn theo từng tình huống cụ thể. Với người mới, một người kể tốt đã đủ cho một bài học lớn.

Ba tiêu chí nên viết rõ trong bản thiết kế:

1. Đã trực tiếp trải qua hiện tượng bạn nghiên cứu.
2. Sẵn lòng kể chi tiết và có thể dành đủ thời gian (có khi cần hai buổi).
3. Có khả năng nhớ lại và diễn đạt theo dòng thời gian.

Viết thêm **một tiêu chí loại trừ** để chứng tỏ bạn đã cân nhắc ranh giới, ví dụ người có quan hệ phụ thuộc với bạn hoặc người đang trong khủng hoảng cấp tính.

**Bài tập nhanh 2.** Viết ba tiêu chí chọn và một tiêu chí loại trừ cho chủ đề capstone. Với mỗi tiêu chí, ghi một câu giải thích vì sao nó cần thiết cho câu hỏi nghiên cứu của bạn.

**Gợi ý trả lời**

Tiêu chí chỉ có giá trị khi gắn với câu hỏi. Ví dụ, nếu câu hỏi của bạn là về hành trình thích nghi của sinh viên năm nhất, tiêu chí "đang là sinh viên năm nhất hoặc vừa kết thúc năm nhất" là bắt buộc, còn "có ít nhất một lần thay đổi lớn trong năm" giúp câu chuyện có diễn biến để phân tích. Tiêu chí loại trừ hợp lý: sinh viên đang trong giai đoạn khủng hoảng sức khỏe tâm thần cấp tính, vì phỏng vấn tự sự có thể khơi lại trải nghiệm đau.

### Hạng mục 3: Kịch bản phỏng vấn tự sự

Phỏng vấn tự sự khác phỏng vấn bán cấu trúc thông thường ở chỗ người kể dẫn đường, người nghiên cứu giữ nhịp. Theo cách chia của Fritz Schütze, buổi phỏng vấn có bốn pha:

1. Khởi động: giới thiệu mục đích, xin phép ghi âm, rồi đưa một câu gợi mở duy nhất.
2. Kể chính: người kể kể liền mạch, người nghiên cứu không ngắt lời, chỉ ghi chú những chỗ cần làm rõ.
3. Hỏi làm rõ: quay lại các chi tiết, mốc thời gian, nhân vật còn mờ.
4. Kết thúc: hỏi "còn điều gì quan trọng mà tôi chưa hỏi?", cảm ơn và dặn bước tiếp theo.

Câu gợi mở nên có dạng: "Hãy kể cho tôi nghe về quãng thời gian đó, từ lúc bắt đầu cho đến bây giờ, càng chi tiết càng tốt. Bạn cứ kể theo cách của mình, tôi sẽ không ngắt lời." Câu này quan trọng hơn mọi câu hỏi phụ: nó trao quyền kể cho người tham gia.

Kịch bản nên có 5 đến 8 câu hỏi chính xếp theo dòng thời gian, vài câu hỏi dự phòng, và một câu hỏi kết. Sau buổi phỏng vấn, ghi nhật ký phản tư trong vòng 24 giờ: bối cảnh, cảm xúc của bạn, quan sát phi ngôn ngữ, và những ý tưởng phân tích đầu tiên.

**Bài tập nhanh 3.** Viết một câu gợi mở, ba câu hỏi chính theo dòng thời gian, và hai câu hỏi làm rõ cho capstone của bạn. Đọc to lên và tự hỏi: câu nào trong số đó có thể khiến người kể trả lời "vâng/không"?

**Gợi ý trả lời**

Câu gợi mở đạt yêu cầu khi nó mở ra một khoảng thời gian và trao quyền chọn cách kể. Ba câu hỏi chính nên bám mốc: "trước khi chuyện đó xảy ra", "lúc đang diễn ra", "sau đó". Hai câu hỏi làm rõ chỉ nên dùng ở pha ba, ví dụ "lúc đó anh/chị nói gì?" hoặc "sự việc đó kéo dài bao lâu?". Bất kỳ câu nào trả lời được bằng một từ là câu cần viết lại.

### Thứ tự công việc trong tuần này

1. Viết câu hỏi trung tâm và tối đa hai câu hỏi phụ, kiểm tra lại bằng bảng chuyển câu hỏi ở trên.
2. Viết tiêu chí chọn và loại trừ, xác định cỡ mẫu dự kiến.
3. Soạn kịch bản bốn pha kèm 5 đến 8 câu hỏi chính.
4. Phỏng vấn thử với một người không thuộc mẫu, đo thời lượng thực tế.
5. Chỉnh kịch bản, chuẩn bị phiếu đồng thuận, và lên lịch buổi chính thức.

### Dấu hiệu bản thiết kế đã sẵn sàng

- [ ] Câu hỏi trung tâm không thể trả lời bằng "có/không" hay một con số.
- [ ] Mỗi câu hỏi phụ gắn trực tiếp với một phần của câu chuyện bạn muốn nghe.
- [ ] Tiêu chí chọn mẫu giải thích được vì sao người này phù hợp với câu hỏi.
- [ ] Kịch bản có câu gợi mở duy nhất, và bạn biết mình sẽ im lặng ở đâu.
- [ ] Đã phỏng vấn thử và biết buổi chính thức kéo dài bao lâu.
- [ ] Có kế hoạch ghi nhật ký phản tư trong 24 giờ sau buổi phỏng vấn.

### Bẫy thường gặp và cách gỡ

**Bẫy 1: Kịch bản quá nhiều câu hỏi.** Mười lăm câu hỏi biến buổi kể thành buổi trả lời phỏng vấn. Hãy giữ câu gợi mở làm trung tâm, các câu còn lại chỉ là điểm tựa.

**Bẫy 2: Ngắt lời vì "sợ quên".** Ghi chú từ khóa thay vì chen vào. Một khoảng lặng ba giây thường sinh ra chi tiết quý hơn một câu hỏi gợi ý.

**Bẫy 3: Chọn người dễ tiếp cận nhất.** Người quen, dễ nói chuyện chưa chắc đã có trải nghiệm dày cho câu hỏi của bạn. Ưu tiên tiêu chí trước, sự thuận tiện sau.

**Bẫy 4: Hỏi "tại sao" quá sớm.** "Tại sao" đẩy người kể sang giải thích và tự biện hộ. Để dành nó cho pha làm rõ, và đổi thành "lúc đó điều gì khiến anh/chị làm vậy?".

**Bẫy 5: Bỏ qua phỏng vấn thử.** Phần lớn lỗi kịch bản chỉ lộ ra khi đọc to với một người thật.

Trong nghiên cứu tự sự, câu hỏi nghiên cứu hướng vào cách con người _____ cho trải nghiệm qua việc kể lại.
Mẫu thường được chọn theo kiểu _____ với cỡ mẫu _____.
Ở pha kể chính, người nghiên cứu phải _____ người kể.
Pha ngay sau kể chính là pha _____.
Nhật ký phản tư nên được ghi trong vòng _____ sau buổi phỏng vấn.

Front: Câu hỏi nghiên cứu tự sự thường dùng dạng từ để hỏi nào?
Back: Như thế nào hoặc ra sao, hỏi cách trải nghiệm được tạo nghĩa và kể lại.

Front: Vì sao nên hạn chế câu hỏi tại sao trong phỏng vấn tự sự?
Back: Vì nó dễ đẩy người kể sang giải thích, biện luận thay vì kể diễn biến.

Front: Ba kiểu câu hỏi thường gặp trong nghiên cứu tự sự là gì?
Back: Câu hỏi về trải nghiệm, về diễn biến theo thời gian, và về bối cảnh hoặc so sánh cách kể.

Front: Kiểu chọn mẫu phù hợp với nghiên cứu tự sự?
Back: Chọn mẫu có mục đích theo tiêu chí, đôi khi thêm biến thiên tối đa.

Front: Cỡ mẫu điển hình cho một nghiên cứu tự sự nhỏ?
Back: 1 đến 3 người với phỏng vấn tiểu sử, 3 đến 5 người với phỏng vấn theo tình huống.

Front: Tiêu chí quan trọng nhất khi chọn người kể?
Back: Đã trực tiếp trải qua hiện tượng, sẵn lòng và có khả năng kể chi tiết.

Front: Bốn pha của phỏng vấn tự sự theo Schütze?
Back: Khởi động, kể chính, hỏi làm rõ, kết thúc.

Front: Nguyên tắc cốt lõi ở pha kể chính?
Back: Không ngắt lời, giữ im lặng, chỉ ghi chú để làm rõ ở pha sau.

Front: Câu gợi mở (narrative prompt) nên có dạng nào?
Back: Một lời mời kể kèm khung thời gian, ví dụ: hãy kể từ lúc bắt đầu đến bây giờ, càng chi tiết càng tốt.

Front: Câu hỏi làm rõ nên đặt ở thời điểm nào?
Back: Sau khi người kể đã kết thúc mạch kể chính.

Front: Vì sao phải phỏng vấn thử trước khi thu thập dữ liệu chính?
Back: Để kiểm tra độ rõ của câu gợi mở, thời lượng thực tế và các lỗi kịch bản.

Front: Câu hỏi kết của buổi phỏng vấn tự sự nên là gì?
Back: Còn điều gì quan trọng mà tôi chưa hỏi, kèm lời cảm ơn và hướng dẫn bước tiếp theo.

Front: Nhật ký phản tư sau phỏng vấn ghi những gì?
Back: Bối cảnh, cảm xúc của người nghiên cứu, quan sát phi ngôn ngữ và ý tưởng phân tích ban đầu, ghi trong 24 giờ.

Front: Vì sao cần một tiêu chí loại trừ trong bản thiết kế?
Back: Để chứng tỏ đã cân nhắc ranh giới đạo đức và phạm vi phù hợp của mẫu.

### Chốt lại và bước sang phân tích tự sự

Bạn vừa hoàn thành bộ khung quyết định của capstone: một câu hỏi tự sự mở, một mẫu nhỏ chọn theo tiêu chí rõ ràng, và một kịch bản bốn pha trong đó người kể giữ quyền dẫn dắt. Khi ba hạng mục này đã chốt, dữ liệu bạn thu được sẽ đủ dày để phân tích thay vì phải vá víu bằng suy đoán.

Bài tiếp theo đi vào phần khó nhất: từ những câu chuyện thô đó, ta phân tích theo chủ đề, theo cấu trúc và theo đối thoại như thế nào, và làm sao để một diễn giải vẫn trung thành với giọng kể của người tham gia.

---

## Contents

Part of [🎙️ Nghiên cứu tự sự: thiết kế và phân tích nghiên cứu của bạn](https://everwise.study/courses/nghien-cuu-tu-su-thiet-ke-va-phan-tich-nghien-cuu-cua-ban.md)

- **🧠 Nền tảng lý thuyết của nghiên cứu tự sự**
  - [🔍 Nghiên cứu tự sự là gì?](https://everwise.study/courses/nghien-cuu-tu-su-thiet-ke-va-phan-tich-nghien-cuu-cua-ban/what-is-narrative-research.md)
  - [🧩 Lý thuyết tự sự và chủ nghĩa kiến tạo](https://everwise.study/courses/nghien-cuu-tu-su-thiet-ke-va-phan-tich-nghien-cuu-cua-ban/narrative-theory-constructivism.md) (sign-in required)
  - [🏛️ Truyền thống diễn giải trong nghiên cứu tự sự](https://everwise.study/courses/nghien-cuu-tu-su-thiet-ke-va-phan-tich-nghien-cuu-cua-ban/interpretive-traditions.md)
  - [✅ Checkpoint: Nền tảng lý thuyết nghiên cứu tự sự](https://everwise.study/courses/nghien-cuu-tu-su-thiet-ke-va-phan-tich-nghien-cuu-cua-ban/checkpoint-narrative-theory.md)
- **🛠️ Thiết kế và phân tích nghiên cứu tự sự**
  - [❓ Thiết kế nghiên cứu tự sự: câu hỏi, mẫu và phỏng vấn](https://everwise.study/courses/nghien-cuu-tu-su-thiet-ke-va-phan-tich-nghien-cuu-cua-ban/research-question-to-design.md) — this lesson
  - [🔎 Phân tích tự sự: chủ đề, cấu trúc và đối thoại](https://everwise.study/courses/nghien-cuu-tu-su-thiet-ke-va-phan-tich-nghien-cuu-cua-ban/narrative-analysis-thematic-structural-dialogic.md) (premium content)
  - [⚖️ Đạo đức, độ tin cậy và viết báo cáo tự sự](https://everwise.study/courses/nghien-cuu-tu-su-thiet-ke-va-phan-tich-nghien-cuu-cua-ban/ethics-rigor-and-writing.md)
  - [✅ Checkpoint: Thiết kế và phân tích nghiên cứu tự sự](https://everwise.study/courses/nghien-cuu-tu-su-thiet-ke-va-phan-tich-nghien-cuu-cua-ban/checkpoint-narrative-design.md)
- [Course cheatsheet](https://everwise.study/courses/nghien-cuu-tu-su-thiet-ke-va-phan-tich-nghien-cuu-cua-ban/cheatsheet.md) (premium content)