# 📂 Repo, staging, commit, log và undo: nhìn đúng trạng thái
## Mục tiêu bài học
- Đọc được vòng đời của một file trong Git: untracked, modified, staged, committed.
- Hiểu ba vùng làm việc và biết lệnh nào đưa file từ vùng này sang vùng khác.
- Viết commit message rõ nghĩa, đủ để đồng nghiệp đọc log là hiểu.
- Hoàn tác an toàn: bỏ thay đổi chưa stage, bỏ khỏi staging, sửa commit gần nhất, lùi commit mà giữ code.
## Lý thuyết: ba vùng và bốn trạng thái
Git không "lưu file". Git lưu **snapshot** của toàn bộ project tại thời điểm bạn commit. Trước khi tới snapshot đó, thay đổi của bạn đi qua ba vùng:
| Vùng | Nằm ở đâu | Vai trò |
| --- | --- | --- |
| Working tree | thư mục bạn đang mở | Nơi bạn sửa file |
| Staging area (index) | trong `.git` | "Giỏ hàng" của commit tiếp theo |
| Repository | trong `.git` | Lịch sử commit đã chốt |
Lệnh `git add` đưa thay đổi từ working tree vào {{c1::staging area}}. Đây là điểm khiến người mới hay nhầm: commit chỉ lấy những gì **đang staged**, không lấy mọi thứ bạn vừa sửa.
```mermaid
flowchart LR
U["❓
Untracked"] -->|git add| S["📦
Staged"]
M["✏️
Modified"] -->|git add| S
S -->|git commit| R["🗄️
Committed"]
R -->|sửa file| M
```
### Đọc `git status` như đọc bảng trạng thái
```
$ git status
On branch main
Changes to be committed:
(use "git restore --staged ..." to unstage)
new file: index.html
Changes not staged for commit:
(use "git add ..." to update what will be committed)
modified: style.css
Untracked files:
notes.md
```
Dùng `git status --short` cho nhanh. Ký tự `??` nghĩa là file {{c4::untracked}}. Điểm quan trọng nhất: **hai cột**. Cột trái là staging, cột phải là working tree.
| Mã | Nghĩa |
| --- | --- |
| `??` | untracked, Git chưa theo dõi |
| ` M` | đã sửa, chưa staged |
| `M ` | đã staged, sẵn sàng commit |
| `MM` | phần đã staged, và bạn vừa sửa thêm lần nữa |
`MM` là ca hay gặp nhất khi bạn `git add .` quá sớm rồi sửa tiếp. Commit lúc này chỉ chứa phần đã staged.
### Commit message: viết cho người đọc log
Quy tắc của team mình: dòng tiêu đề dưới 72 ký tự, thể mệnh lệnh, nói **cái gì** và **vì sao**, không viết "update", "fix", "sửa lỗi".
```
feat: thêm trang danh sách bài viết
fix: sửa lỗi ảnh bìa không hiển thị trên mobile
```
### Xem lịch sử
`git log --oneline` hiển thị lịch sử commit {{c6::rút gọn mỗi commit một dòng}}. Bản đầy đủ mình hay dùng: `git log --oneline --graph --decorate -5`. Cần xem nội dung: `git show ` hoặc `git log -p -- index.html`.
### Bốn lệnh undo cần thuộc
| Tình huống | Lệnh | Kết quả |
| --- | --- | --- |
| Sửa file, chưa add, muốn bỏ | `git restore ` | Về bản trong commit gần nhất |
| Lỡ add, muốn rút ra | `git restore --staged ` | Ra khỏi staging, **giữ nguyên** thay đổi |
| Sai message hoặc quên file | `git commit --amend` | Sửa commit gần nhất, không tạo commit mới |
| Muốn lùi một commit, giữ code | `git reset --soft HEAD~1` | Commit biến mất, thay đổi nằm trong staging |
`git restore --staged ` đưa file ra khỏi staging nhưng {{c2::giữ nguyên thay đổi trong working tree}}. Còn `git commit --amend` cho phép sửa lại {{c5::commit gần nhất}} mà không tạo commit mới.
> [!WARNING]
> `git reset --hard` xoá cả commit lẫn {{c3::thay đổi chưa commit}}. Lệnh này rất nguy hiểm, không có bước xác nhận. Chỉ dùng khi bạn chắc chắn muốn mất thay đổi đó.
> [!NOTE]
> `--amend` viết lại lịch sử. Chỉ dùng khi commit đó **chưa được push**. Với commit đã đẩy lên remote, cách đúng là `git revert`, mình sẽ nói kỹ ở bài release.
## Ví dụ từng bước: vòng đời một file trong project blog
```steps
1. Khởi tạo repo cho blog: `mkdir blog-ca-nhan && cd blog-ca-nhan && git init`
2. Tạo file trang chủ: `echo "Blog
" > index.html`, chạy `git status --short` thấy `?? index.html`
3. Đưa vào staging: `git add index.html`, status chuyển thành `A index.html`
4. Chốt commit đầu tiên: `git commit -m "Thêm trang chủ blog"`, status sạch
5. Sửa file, status thành ` M index.html`, xem chi tiết bằng `git diff`
6. Lỡ tay: `git add .`, rồi sửa thêm một dòng nữa, status thành `MM index.html`
7. Rút khỏi staging để chọn lại: `git restore --staged index.html`
8. Chỉ add phần đã ưng rồi commit: `git add index.html && git commit -m "Thêm tiêu đề cho trang chủ"`
9. Quên một file: `git add style.css && git commit --amend --no-edit`
10. Kiểm tra lịch sử: `git log --oneline --graph --decorate -5`, thấy đúng hai commit
```
Điểm cần nhớ: bước 6 cho bạn cơ hội nhìn thấy `MM`. Nếu không nhìn status, bạn sẽ commit thiếu dòng vừa sửa và tự hỏi vì sao code trên repo không chạy.
## Luyện tập có hướng dẫn
**Bài 1.** `git status --short` của project blog in ra:
```
?? notes.md
M index.html
M style.css
MM post.html
```
Cho biết từng file đang ở trạng thái nào và lệnh tiếp theo cần làm nếu muốn commit `style.css` và `post.html` cho sạch.
Xem đáp án
`notes.md` chưa được theo dõi (untracked). `index.html` đã sửa nhưng chưa staged. `style.css` đã staged, sẵn sàng commit. `post.html` có phần staged và phần mới sửa thêm chưa staged.
Muốn commit sạch: `git add post.html` để gom phần còn lại, sau đó `git add index.html` nếu muốn gồm cả nó, rồi `git commit -m "Thêm trang bài viết và cập nhật style"`. Nhớ thêm `notes.md` vào `.gitignore` và `git restore --staged notes.md` nếu đã lỡ add.
Xem đáp án
```
git add style.css
git commit --amend -m "fix: sửa ảnh bìa không hiển thị trên mobile"
```
`--amend` gộp file mới vào chính commit vừa rồi và thay message. Chỉ làm được khi commit này chưa push.
Xem đáp án
```
git reset --soft HEAD~1
git restore --staged
git commit -m "feat: thêm trang danh sách bài viết"
git add
git commit -m "style: đổi màu chủ đề"
```
`reset --soft` xoá commit nhưng giữ toàn bộ thay đổi trong staging, nên code không mất. Từ đó bạn chia lại giỏ hàng theo ý mình.